انواع صرافی متمرکز (CEX) و غیرمتمرکز (DEX) چیست؟

صرافی متمرکز و غیرمتمرکز
انواع صرافی

مختصر و مفید

شما احتمالاً با پروسۀ کاری یک صرافی ارز رمزنگاری‌شده آشنایی دارید. با ایمیل خود ثبت‌ نام کنید، یک رمز عبور قوی پیدا کنید، حساب خود را تأیید کنید و مبادلات ارز رمزنگاری‌شده را شروع نمایید.

صرافی های غیرمتمرکز هم به همین منوال بوده، منهای دردسر ثبت‌نام. در اکثر موارد، هیچ سپرده‌گذاری یا تسویه حساب ارز رمزنگاری‌شده‌ای وجود ندارد. معاملات مستقیماً بین کیف‌پول دو کاربر انجام ‌شده، و شخص ثالث تنها با اجازۀ آندو (که بعید است!) ورود پیدا می‌کند.

صرافی‌های غیرمتمرکز می‌توانند کمی پیچیده‌تر از آن باشند که بتوان از آنها سر درآورد. ممکن است آنها همیشه دارایی‌های مورد نظر شما را نداشته باشند. اما، با رشد فناوری و علاقه‌مندیِ به آن، صرافی‌های غیرمتمرکز به خوبی می‌توانند به یکی از ارکان اصلی در حوزه ارزهای رمزپایه تبدیل شوند.

مقدمه

از روزهای ابتدایی بیت‌کوین، صرافی ‌ها نقشی اساسی در تطبیق خریداران و فروشندگان ارزهای رمزنگاری‌شده با یکدیگر داشته‌اند. بدون مراکزی اینچنینی که برای کاربران جهانی جذابیت دارند، ما قدرت نقدینگی بسیار ضعیف‌تری داشته و راهی برای توافق در مورد قیمت مناسب در معاملات نخواهیم داشت.

همانطور که انتظار می‌رود، معامله‌گرانِ دارای استراتژی متمرکز، بر این حیطه تسلط پیدا کرده‌اند. برای مقابله با این نابرابری، با کمک انبوهی از فناوری‌های موجود که به سرعت در حال پیشرفت و تحول‌اند، تعداد فزاینده‌ای از راهکارها برای انجام معاملات غیرمتمرکز ظهور کرده‌اند. در این مقاله، ما به صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX)، یعنی مکان‌هایی برای انجام معاملات که هیچ نیازی به واسطه نخواهد بود، خواهیم پرداخت.

تعریف صرافی‌های غیرمتمرکز

از نظر تئوری، هر مبادلۀ همتا به همتا را می‌توان یک معاملۀ غیرمتمرکز دانست. اما در این مقاله، ما در درجۀ اول به پلتفرمی علاقه‌مندیم که سازوکار صرافی های متمرکز را شبیه‌سازی می‌کند. تفاوت کلیدی این است که آنها ذاتاً در بلاکچین‌ها اتفاق می‌افتند. هیچ‌کس حضانت وجوه شما را به عهده نمی‌گیرد و شما احتیاجی به اعتماد به صرافی، تا آن حدی که درمورد یک صرافی متمرکز احتیاج است، نخواهید داشت.

سازوکار یک صرافی متمرکز (CEX)

شما با استفاده از صرافی متمرکز معمول خود، پول خود را ‌چه فیات (یا از طریق انتقال بانکی و یا کارت اعتباری / بدهی) و چه ارز رمزنگاری‌شده، سپرده‌گذاری می‌کنید. به‌عنوان مثال زمانیکه شما ارز رمزنگاری‌شدۀ خود را در اینگونه صرافی‌ها سپرده‌گذاری می‌کنید، درواقع کنترل دارایی خود را از دست خواهید داد. البته نه از نقطه‌نظر امکان استفاده، چراکه هنوز می‌توانید آنرا معامله کرده و یا پس بگیرید، بلکه از نقطه‌نظر فنی: یعنی نمی‌توانید آن را در “بلاک‌چین” خرج کنید.

شما مالک کلیدهای خصوصی وجوه نمی‌باشید، این درواقع به این معناست که شما هنگام برداشت، از صرافی درخواست می‌کنید تا از طرف شما معامله را امضا کند. زمانیکه شما درحال معامله‌اید، انتقالات بصورت زنجیره‌ای (on-chain) اتفاق نمی‌افتند، بلکه صرافی تنها اعتبارات کاربران پایگاه داده‌ای خود را به موجودی‌هایشان اختصاص می‌دهد.

بطورکلی چرخۀ کار فوق‌العاده ساده است چراکه سرعت پایین بلاک‌چین مانعی برای معاملات نیست و همه چیز در سیستم یک نهاد واحد رخ می‌دهد. خرید و فروش ارزهای رمزنگاری‌شده آسان‌تر است و شما امکانات بیشتری در دسترس خود دارید.

این به قیمت عدم خودکفایی شما تمام می‌شود، چراکه مجبورید به صرافی که پولتان را دراختیار دارد اعتماد کنید. بدین ترتیب، شما خود را در معرض خطرات متقابل قرار داده‌اید. چه اتفاقی می‌افتد اگر این تیم با تمام BTC های به زحمت جمعاوری‌شدۀ شما فرار کند؟ یا اگر یک هکر سیستم را فلج کرده و منابع مالی را خالی کند؟

برای بسیاری از کاربران، تا این حد ریسک منطقی است. آنها به سادگی به صرافی‌های معتبر با سوابق قوی و اقدامات احتیاطی که نقض داده‌ها را کاهش می‌دهند، تکیه می‌کنند.

سازوکار یک صرافی غیرمتمرکز (DEX)

صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX) از برخی جهات مشابه نمونه‌های متمرکز خود بوده اما از برخی زوایای دیگر به طور چشمگیری متفاوت هستند. ابتدا باید این موضوع را خاطرنشان کرد که تعداد اندکی از انواع مختلف صرافی‌های غیرمتمرکز وجود داشته که در دسترس کاربران قراردارند. وجه اشتراک آنها این است که سفارشات بصورت زنجیره‌ای (بوسیلۀ قراردادهای هوشمند) انجام شده و کاربران در هیچ زمینه‌ای مجبور نیستند حق حضانت خود را فداء ‌کنند.

توسط صرافی‌های غیرمتمرکز میان زنجیره‌ای یکسری فعالیت‌ها انجام شده است، اما معروف‌ترین این فعالیت‌ها حول دارایی‌های یک تک بلاک‌چین (مانند Ethereum یا Binance Chain) انجام شده‌اند.

دفاتر ثبت سفارش بصورت زنجیره ای (on-chain order books)

در بعضی از صرافی‌های غیرمتمرکز، همۀ کارها بصورت زنجیره‌ای انجام می‌شود (به زودی در مورد روش‌های ترکیبی صحبت خواهیم کرد). در این نوع صرافی‌ها هرسفارش (از مبادلات انجام شده گرفته تا لغو شده) در بلاک‌چین ثبت می‌گردد. این مسلماً شفاف‌ترین روش است، زیرا شما مجبور به اعتماد به شخص ثالثی برای شهادت درمورد حقانیت شما در سفارش ثبت‌شده نبوده و هیچ راهی برای مبهم شدن آن وجود ندارد.

به جرأت می‌توان گفت مبهم شدن اطلاعات غیرممکن است، چراکه شما از تمام نودهای شبکه می‌خواهید تا سفارشتان را برای همیشه ضبط کرده، و در ازاء آن کارمزد پرداخت می‌کنید. شما تنها باید منتظر بمانید تا یک ماینر (استخراج‌کننده) سفارش شما را به زنجیرۀ بلاک‌ها اضافه کند. منظور اینکه این تجربه ممکن است دست و پا گیر نیز باشد.

برخی امکان پیش‌دستی کردن در سفاشات را نوعی نقص در این مدل می‌دانند. پیش‌دستی در سفارشات (front running) در بازارها زمانی اتفاق می‌افتد که یک فرد خودی (منظور درون همان شبکۀ بلاک‌چین) متوجه یک معاملۀ معلق (در انتظار تأیید) شده و از اطلاعات آن برای ثبت یک معامله زودتر از پردازش‌شدن معاملۀ مذکور استفاده کند. بنابراین، فرد پیش‌ دست از اطلاعاتی که هنوز برای عموم برملا نشده است به نفع خود سوءاستفاده می‌نماید. از نظر عموم، این حرکت غیرقانونی است.

البته، اگر همۀ اطلاعات در یک دفتر کل توزیع‌شدۀ جهانی منتشر شود، دیگر هیچ فرصتی برای پیش‌دستی کردن کسی وجود نخواهد داشت. با این اوصاف، می‌توان نوع متفاوتی از حمله را به کار برد: بدین ترتیب که یک ماینر، سفارشی را قبل از پروسۀ تأییدش پیدا کرده و تلاش کند تا سفارش خود جلوتر از آن به بلاک‌چین اضافه شود.

برای ارائۀ نمونه‌هایی از پیاده‌سازی مدل‌ استفاده از دفاتر ثبت سفارش بصورت زنجیره‌ای، می¬توان صرافی‌های غیرمتمرکز Stellar و Bitshares را نام برد.

دفاتر ثبت سفارش بصورت خارج از زنجیره (off-chain order books)

صرافی‌های غیرمتمرکز دارای دفتر ثبت سفارش خارج از زنجیره، هنوز در برخی موارد غیرمتمرکز هستند. اما باید اعتراف کرد که با این حال از انواع صرافی‌های مقدم‌تر خود متمرکزتر می‌باشند. در این نوع صرافی‌ها به جای اینکه ثبت هر سفارش در بستر بلاک‌چین انجام شود، از آنها در یک [هاست] بخصوصی نگهداری می‌شود.

کجا؟ بستگی دارد. می‌توان یک نهاد متمرکز برای آن درنظر گرفت که کاملاً مسئول دفتر سفارشات باشد. اما اگر آن نهاد فاسد باشد، در این صورت آنها می‌توانند تا حدودی بازارهای معاملاتی را بازی دهند (بعنوان مثال با پیش‌دستی در سفارشات یا ارائۀ نادرست سفارش‌ها). با این حال، شما فقط از مزیت ذخیره‌سازی غیرحضوری اسناد معاملات بهره‌مند خواهید بود.

پروتکل 0x بستر ERC-20 و سایر توکن‌های مستقر در بلاک‌چین اتریوم مثال خوبی در این مورد است. در این پروتکل به جای عملکردی بمثال یک صرافی غیرمتمرکز منفرد، چارچوبی را برای طرفین معامله معروف به “relayers” برای مدیریت دفاتر ثبت سفارش خارج از زنجیره فراهم می‌کند. با استفاده از قراردادهای هوشمند پروتکل 0x و بعضی از ابزارهای دیگر، میزبان‌ها می‌توانند از یک سیستم نقدینگی ترکیبی استفاده کرده و سفارشات را بین کاربران پخش کنند. بدین ترتیب، معاملات تنها پس از تطابق طرفین بر روی زنجیره انجام خواهد شد.

این رویکردها از دیدگاه کاربردی نسبت به رویکردهایی که به دفاتر ثبت سفارش بصورت زنجیره‌ای متکی هستند، برتریت دارند. به‌عنوان مثال آنها از نقطه‌ نظر سرعت با محدودیت‌های یکسانی روبرو نیستند، چراکه آنقدرها از بلاک‌چین استفاده نمی‌کنند. اما به هرحال، معامله باید بر اساس بلاک‌چین انجام شود، بنابراین مدل استفاده از دفتر سفارشات بصورت خارج از زنجیره، هنوز از نقطه‌ نظر سرعت از صرافی‌های متمرکز ضعیف‌تر عمل می‌کند.

برای ارائه نمونه‌هایی از پیاده‌سازی مدل استفاده از دفاتر ثبت سفارش بصورت خارج از زنجیره، می‌توان صرافی‌های غیرمتمرکز Binance DEX، IDEX و EtherDelta را نام برد.

بازاریاب‌های خودکار (AMM)

با مدل‌های استفاده از دفاتر ثبت سفارش و با ایده‌های آن آشنا شدید؟ عالی است، زیرا مدل بازاریاب خودکار (AMM)، آن ایده را به کلی از بین می‌برد. در این روش احتیاجی به معامله‌گران ثبت کنندۀ سفارش و یا معامله‌گران آنی نمی‌باشد. فقط به تعدادی کاربر، قواعد بازی و کمی فرمولاسین جادوی سیاه! نیاز است.

ویژگی‌های بخصوص مدل بازاریابی خودکار به نحوۀ اجراء آن بستگی دارد. به طور کلی، آنها مجموعه‌ای از قراردادهای هوشمند را تشکیل داده و مشوق‌های هوشمندانه‌ای را برای اطمینان از مشارکت کاربران ارائه می‌دهند. ما در این قسمت به جزئیات و چگونگی این پیاده‌سازی‌ها نخواهیم پرداخت. اما برای این منظور شما می‌توانید به مقالۀ یونیسواپ (Uniswap) چیست و سازوکار آن به چه صورت است؟ مراجعه کرده و بعنوان مثال با نحوۀ کار Uniswap DEX آشنا شوید.

امروزه صرافی‌های غیرمتمرکز مبتنی بر مدل بازاریابی خودکار نسبتاً کاربرپسند بوده و با کیف پول‌هایی مانند MetaMask یا Trust Wallet سازگاری دارند. اگرچه مانند سایر اشکال صرافی‌های غیرمتمرکز، برای به حساب نشستن معاملات لازم است حداقل یک انتقال کلی زنجیره‌ای انجام شود. از پروژه‌هایی که با این سیستم کار می‌کنند می‌توان شبکۀ Uniswap و Kyber (که از پروتکل Bancor استفاده می‌کند) را نام برد. که این برای هر دوی ایشان معاملات توکن‌های ERC-20 را تسهیل می‌نماید.

مزایا و معایب صرافی‌های غیرمتمرکز

ما در بخشهای قبلی به برخی از مزایا و معایب صرافی‌های غیرمتمرکز بطور گسترده اشاره کرده‌ایم. اما بیایید کمی بیشتر در آنها عمیق شویم.

مزایای صرافی‌های غیرمتمرکز

۱) بی‌نیازی از KYC (احراز هویت کاربر)

انطباق KYC / AML (احراز هویت مشتری و مبارزه با پولشویی) یک قاعدۀ کلی برای تمام صرافی‌ها می‌باشد. به دلایل نظارتی، افراد باید همواره اسنادی برای هویت خود و آدرس تراکنشات خود ارائه دهند.

این نگرانی برای برخی از افراد در زمینۀ حفظ حریم خصوصی و برای برخی دیگر مربوط به قابلیت دسترسی است. چه می‌شود اگر شما اسناد معتبری در دست نداشته باشید؟ یا اگر اطلاعات به طریقی لو رفته باشد؟ از آنجا که صرافی‌های غیرمتمرکز مجاز به احراز هویت نیستند، هیچ‌کس هویت شما را بررسی نمی‌کند. تمام آنچه شما نیاز دارید یک کیف پول ارز رمزنگاری‌شده است.

با این حال ، مادامیکه صرافی‌های غیرمتمرکز تا حدی توسط یک قدرت مرکزی اداره می‌شوند، برخی از الزامات قانونی وجود خواهد داشت. در بعضی موارد، اگر دفتر ثبت سفارشات متمرکز باشد، میزبان باید همواره مطیع باقی بماند.

۲) عدم ریسک متقابل

جذابیت اصلی صرافی‌های ارزهای رمزنگاری‌شدۀ غیرمتمرکز این است که وجوه مشتریان را در اختیار ندارند. به این ترتیب، حتی نقض فاجعه باری مانند آنچه که در سال ۲۰۱۴ برای صرافی Mt. Gox اتفاق افتاد، حملۀ هک سرمایۀ کاربران را به خطر نخواهد انداخت و یا هیچ اطلاعات شخصی حساسی را فاش نخواهد کرد.

۳) بهره‌مندی از توکن‌های خارج از لیست

توکن‌هایی که در صرافی‌های متمرکز لیست نشده‌اند، با وجود عرضه و تقاضا، همچنان می‌توانند آزادانه در صرافی‌های غیرمتمرکز معامله شوند.

معایب صرافی‌های غیرمتمرکز

۱) مشکلات کاربردی

از نگاهی واقع‌گرایانه، صرافی‌های غیرمتمرکز تقریباً به اندازه صرافی‌های سنتی کاربرپسند نیستند. پلتفرم‌های متمرکز، معاملات لحظه‌ای را ارائه می‌دهند که تحت تأثیر زمان شکل گیری بلاک نمی‌باشند. برای تازه واردانی که با کیف پول‌های رمزنگاری غیرحضوری آشناییت ندارند، صرافی‌های متمرکز تجربۀ قابل اغماض‌تری را فراهم می‌کنند. چراکه در صرافی‌های متمرکز درصورتیکه شما رمزعبور خود را فراموش کنید، می‌توانید به سادگی دوباره آن را تعریف کنید. اما در صرافی‌های غیرمتمرکز اگر کلمات به اصطلاح seed phrase خود را گم کنید، درواقع سرمایۀ شما در فضای مجازی غیرقابل بازیابی‌ای گم شده است.

۲) حجم معاملات و نقدینگی

حجم معاملات درصرافی‌های متمرکز (CEX) همچنان کمتر از صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX) می‌باشد. اما شاید این موضوع مهمتری باشد که، صرافی‌های متمرکز به نقدینگی بیشتر، گرایش دارند. نقدینگی معیاری است که میزان سهولت در خرید و فروش دارایی‌ها در قیمت مناسب را تعیین می‌کند. در یک بازار دارای قدرت نقدینگی بالا، سفارشات قیمت خرید و فروش اختلاف کمی داشته و این بیانگر رقابت بالای خریداران و فروشندگان می‌باشد. در بازاری با قدرت نقدینگی پایین، شما مستعد صرف زمان زیادی با زحمت بسیار بیشتری برای پیداکردن شخصی که قصد داشته باشد دارایی شما را با قیمتی مناسب معامله کند، خواهید بود.

صرافی‌های غیرمتمرکز هنوز به‌طور نسبی جا افتاده نیستند. بنابراین همیشه برای ارز رمزنگاری‌شدۀ موردنظر شما که با آن قصد معامله دارید، عرضه یا تقاضا وجود ندارد. شما ممکن است نتوانید جفت‌های معاملاتی موردنظر خود را پیدا کنید و اگرهم پیدا کنید، امکان دارد معامله در قیمتی عادلانه انجام نشود.

۳) کارمزدها

کارمزدها همیشه هم در صرافی‌های غیرمتمرکز بالاتر نیست، فقط گاهی ممکن است اینطور باشد. صرفاً در زمان‌هایی که شبکه متراکم بوده و یا اینکه شما دفتر ثبت سفارش زنجیره‌ای استفاده ‌کرده باشید.

سخن پایانی

بسیاری از صرافی‌های غیرمتمرکز، در گذر سالها ظهور کرده‌اند، که هر یک تکرار تلاش‌های قبلی برای ساده‌سازی تجربۀ کاربر و ایجاد مرکزهای معاملاتی قدرتمندتر بوده‌اند. به طور کلی، آن طور که به نظر می‌رسد این ایده تا حد زیادی با روحیۀ خود حاکمیتی همسو است: همانند آنچه که در دنیای ارزهای رمزنگاری‌شده سبب بی‌نیازی کاربران از اعتماد به شخص ثالث شده است.

با ظهور پروتکل‌های DeFi، صرافی‌های غیرمتمرکز مبتنی بر Ethereum، به طور چشمگیری بیش از پیش مورد استفاده قرارگرفتنه‌اند.